Moeilijke mensen: waarom je ze nodig hebt

Mindfulness is niet alleen iets voor op ‘het kussen’ maar juist ook voor in het dagelijkse leven. Het dagelijkse leven waarin we met andere lachen en herinneringen ophalen. Met anderen liefhebben en inspiratie op doen. In deze Corona-tijd zijn onze relaties met anderen erg veranderd, in fysieke zin staan we verder uit elkaar. Maar misschien zijn we op een andere manier wel dichterbij elkaar dan ooit. En toch ook blijven onze relaties met anderen soms schuren. We hebben allemaal personen in ons leven die ons irriteren, waar we moeite mee hebben, die we vervelend vinden of waar we ons ongemakkelijk bij voelen. Dat biedt een mooie oefening in Mindfulness. Mindfulness bij moeilijke mensen heeft vele voordelen. We hebben die moeilijke mensen zelfs nodig!

Een moeilijk mens

Voordat je verder leest, neem eens iemand in gedachten met wie je contact regelmatig schuurt. Vaak als jullie contact hebben dan komt er spanning bij je naar boven. Irritatie, ongeduld, frustratie, zenuwachtigheid. Misschien weerstand ook. Je vindt één of meerdere dingen aan hem of haar vervelend, lastig of ongemakkelijk. Bepaalde eigenschappen van hem/of haar, hoe of wat hij/zij iets zegt, wat hij/zij doet. Vaak kunnen dit mensen dichtbij zijn. Familie- of gezinsleden, misschien vrienden of collega’s. Misschien is het ook een buurman of buurvrouw. Jouw moeilijke persoon gevonden?  

Moeilijke mensen

Zijn moeilijke mensen moeilijk?

Ik val maar met de deur in huis: van jouw moeilijke persoon word door iemand gehouden. Misschien niet door jou (of misschien ook wel, daar kom ik zo op 🙂 ), maar wel door iemand. Ieder mens op de wereld wordt geliefd door iemand anders. Door een partner, zijn/haar kinderen, door andere familieleden en door zijn of haar vrienden. En ook zijn er altijd mensen die deze persoon tegelijkertijd onaardig vinden, en soms zelfs ronduit haten. De ene persoon ziet bepaalde dingen als positief aan diegene en de ander als negatief. De één vindt zijn eigenschap van te laat komen bloedirritant, terwijl de ander er om moet lachen. Pietje vindt dat hij een bord voor zijn kop heeft en Jantje dat deze persoon zo gepassioneerd kan vertellen. En zo werkt het voor iedereen.

We kunnen daarom wel de conclusie trekken dat wat we vinden over die persoon niet een inherente eigenschap ván die persoon is. We vinden iemand onaardig, maar hij ís niet onaardig. Sterker nog: grote kans dat we door de tijd heen hem/haar de ene keer zelf ook veel onaardiger vinden dan de andere keer. Misschien is het verschil subtiel, misschien juist heel groot: de ene keer vind je hem/haar een echte lieverd en de volgende keer irriteer je je mateloos. Bovendien zijn we ook op onze geliefden wel eens flink boos en kunnen we die achter het behang plakken! Dus ook ons eigen oordeel over personen verandert voortdurend. Wat we vinden van een persoon zegt dus meer over onszelf dan over die persoon. Onze irritatie, ongeduld en boosheid zegt iets over ons. Altijd.

Ja, maar!

Altijd? Ook bij de meest vreselijk persoon die je maar kan bedenken? Nu kun je zeggen: ja maar toen ik die keer geïrriteerd was deed hij/zij ook echt onaardig. Of misschien doet diegene altijd onaardig, luistert hij/zij nooit. Misschien kan je iemand bedenken die altijd vreselijke dingen doet en zegt. Hoezo zegt dat dan iets over jou? Dan kun je eens twee gedachten experimenten doen:

  • Kun je een persoon in de wereld bedenken waarbij je niet geïrriteerd zou zijn als hij/zij exact hetzelfde onaardige deed of zei als jouw moeilijke persoon?
  • Kun je een persoon bedenken die niet geïrriteerd zou zijn als jouw moeilijke persoon exact hetzelfde onaardige tegen hem/haar deed of zei?

Dat er anderen zijn die door exact hetzelfde niet geïrriteerd raken en dat er anderen zijn waardoor jij zelf niet geïrriteerd raakt als hij/zij hetzelfde zou zeggen of doen geeft aan dat het om jou gaat. Dat we geraakt worden door iets wat iemand zei of deed zegt iets over onszelf. Blijkbaar is er iets in ons wat wordt geraakt. Iets in ons waardoor er irritatie, boosheid, frustratie of wat dan ook naar boven komt. Het feit dat het in jou wordt getriggerd, ook al is de ander wellicht de aanleiding, zegt iets over jóú!

Dus eeeh… het ligt aan mij?

Soms is dit besef, dat de irritatie en het ongemak over onszelf gaat, een hele moeilijke. We willen dat vaak helemaal niet. We vinden het pijnlijk. Al gauw kunnen we in een andere valkuil trappen door te concluderen dat het dus aan onszelf ligt. We horen het onszelf al zeggen: “Zie je, ben ik al weer geïrriteerd” / “Ah, het is dus mijn schuld” of we veroordelen dat we er nog steeds ‘mee zitten’ wat iemand heeft gezegd. Maar het is niet zo dat als we beseffen dat de irritatie meer over ons zegt dan over de ander dat we dan onszelf de schuld gaan geven. Dat we het maar bij onszelf moeten zoeken.

Die irritatie, frustratie, dat ongeduld en het ongemak komen gewoon op. Je bent ze niet, je hebt er geen schuld aan, je hebt ook niks fout gedaan. Door allerlei conditioneringen en dingen die je hebt meegemaakt komt de irritatie op, of heb je de neiging die ander X te vinden. No worries. Het is diep menselijk. De Boeddha nam in zijn leringen over vriendelijkheidsmeditatie niet voor niets de categorie “moeilijke persoon” én de categorie “jezelf” op. Hij wist dat we allemaal irritatie en boosheid naar mensen en ook naar onszelf kunnen ervaren. Maar net zoals je die ander onaardig vindt en hij/zij niet onaardig is, is er irritatie over jezelf maar ben je niet irritant. Er is een neiging van de schuld geven maar geen schuldige. Er is een gevoel van falen, maar je hebt niet gefaald. Het zegt iets over patronen die worden getriggerd, maar je bént het niet.

Een andere valkuil (die wellicht een beetje buiten het doel van deze Blog om gaat, maar die ik wel belangrijk vind om te benoemen!), kan zijn dat we in het gedrag van anderen geen grenzen meer stellen, omdat we het ‘bij onszelf’ moeten zoeken. In sommige spirituele kringen gaat dit heel ver. Daar kan gezegd worden dat wanneer iemand misbruik van ons maakt, we dan maar eens moeten reflecteren over wat dit over onszelf zegt dat we daar last van hebben (………). En ja, die reflectie kan ook dan heel waardevol zijn, maar dat we vervolgens geen grens moeten trekken, gedrag moreel niet moeten afkeuren en daar in welke vorm ook tegen ageren is absurd. Er spreekt ook iets uit van een oordeel: dat we geen last van dat gedrag zouden mogen hebben. Ook dit klopt niet.

Wat is er aan de hand in het contact?

Oké, dus we hebben geconcludeerd dat het ligt niet aan jou ligt, maar het wel iets over jou zegt. Maar wat? Het interessante is dat als we irritatie/ongemak voelen we vaak iets van iemand willen. Als een straatverkoper in India nu over ons zou zeggen dat we belachelijk zijn, halen we waarschijnlijk onze schouders er over op. Het maakt ons weinig uit. We willen ook niks van deze straatverkoper. Hij hoeft niet naar ons te luisteren of het met ons eens te zijn. Maar als onze eigen broer/zus dat zoiets zou zeggen of een goede vriend of vriendin? Als onze kinderen niet luisteren? Als onze baas ons rapport afkeurt? Dan ligt het anders.

In contact met anderen hebben we bepaalde behoeften. Dat kan van alles zijn: we willen aandacht, duidelijkheid, gezien worden, ruimte, begrip, respect, rust, dat er naar ons geluisterd wordt… en zo nog veel meer. Ook van mensen met wie we geen persoonlijke relatie hebben kunnen we van alles willen. Denk aan politici bijvoorbeeld. Van allerlei mensen willen we verschillende dingen. Hier vind je een lange lijst met allerlei behoeften die we zo kunnen hebben. En helaas is toch echt de realiteit dat onze behoeften in menselijk contact niet altijd vervuld worden 😉

Denk eens aan een lastig gesprek dat je had met jouw moeilijke persoon. Wat zei hij/zij? Of wat deed hij/zij juist niet? Hoe kwam hij/zij op je over? Hoe voelde jij je? En kun je dan eens bedenken welke behoefte er voor jou toen was? Wilde je gezien worden, gehoord? Wilde je begrepen worden? Dat er naar je geluisterd wordt? Wat was er? En wat wil je eigenlijk van Donald Trump als je je opwindt over hem?

Oké, leuk. Wat heb ik aan moeilijke mensen?

Het is niet altijd eenvoudig om bij irritatie en ongemak in contact met anderen de beweging te maken naar onszelf te kijken. Te voelen wat er in ons geraakt wordt en wat we eigenlijk anders zouden willen. Soms raken en kwetsen mensen ons en is dit diep pijnlijk. What’s the point, zou je dan denken!

Wat er zo leerzaam aan is: de spiegel

Als we in het contact met een ander ergens last van hebben heeft dit ons iets waardevols te vertellen. Moeilijke mensen triggeren dingen in ons die lieve en fijne mensen niet triggeren. Ze laten patronen in onszelf zien die anders niet naar boven komen. Ze geven ons inzicht in behoeften waarvan we misschien niet eens wisten dat we ze hadden. En dat is precies één van de dingen die het ons oplevert.

Mindfulness van moeilijke personen geeft ons een spiegel. Als er iets in ons geraakt wordt, wat het ook is, kunnen we het beschouwen als informatie die iets over ons wil vertellen. Zoals één van mijn leraren Joost van den Heuvel ook wel zegt: Wie zien de dingen niet zoals ze zijn, maar zoals wij zijn. Elke keer weer houdt contact met anderen ons een spiegel voor. Onze reacties vertellen ons iets over wat er in ons leeft, hoe het met ons gaat, wat we graag zouden willen, wat de dingen in het leven zijn die we waarderen. Het geeft ons op die manier een richtingaanwijzer. Het wijst ons de weg naar hoe we ons leven zouden willen lijden.

Wat er zo leerzaam aan is: we leren handelen naar onze behoeften

Maar er is meer. Door het voelen van onze behoeften in contact met moeilijke mensen kan er al een hele spanning rondom het contact met iemand wegvallen. We hoeven minder te reageren vanuit onze irritatie. We voelen gewoon: ah, ik wil gehoord worden en diegene praat steeds door mij heen.

Als we hier ons bewust van zijn, hebben we ook de mogelijkheid om dit te benoemen in plaats van geïrriteerd te reageren. In plaats van te zeggen: “Waarom moet je nu altijd zo door me heen praten?!?!?!” zeggen we “Ik wil graag dat je even naar me luistert”. Of: ik voel me niet begrepen en ik wil juist dat je me wel begrijpt. Moeilijke mensen leren ons dus hoe we meer kunnen handelen naar onze behoeften. We leren niet alleen zien wat we belangrijk vinden, wat we graag zouden willen, maar leren ook hier acties aan te verbinden. Zo leren we ons leven meer vorm te geven naar onze eigen waarden.

Wat er zo leerzaam aan is: we ontwikkelen vaardigheden

Daarnaast trainen moeilijke mensen ons in allerlei vaardigheden die belangrijk zijn bij het omgaan met de onvermijdelijke moeilijkheden van het leven. Als we het belangrijk vinden positief in het leven te staan en iedere dag met een collega zitten die klaagt, leren we geklaag te tolereren. Als we ongeduldig zijn leren heeeele trage mensen ons het meest over geduld. We leren dat we de controle moeten loslaten, loslaten om te proberen deze persoon steeds aan te sporen om wat sneller te zijn.

Soms helpt het misschien wel om iemand te vragen een beetje op te schieten of minder te klagen, maar veel vaker ook niet. En soms is er überhaupt niet de mogelijkheid er iets mee te doen. We kunnen tenslotte moeilijk Donald opbellen om hem te vertellen waar we in het contact met hem zo’n behoefte aan hebben. Kortom, we leren loslaten en omgaan met de onvermijdelijke imperfecties van het leven.

De Daila Lama zei:

“In fact, the enemy is the necessary condition for practicing patience. Without an enemy’s action, there is no possibility for patience or tolerance to arise. Our friends do not ordinarily test us and provide the opportunity to cultivate patience; only our enemies do this. So, from this standpoint we can consider our enemy as a great teacher, and revere them for giving us this precious opportunity to practice patience.”

De volgende keer met moeilijke mensen

Nou daar zit je dan: de moeilijke persoon als leraar! Hoe kun je daar in de praktijk nu eens mee oefenen? De volgende keer dat je contact hebt met een moeilijke persoon, zet vooraf eens de intentie om gedurende het contact met jezelf in verbinding te blijven. Neem je voor bij jezelf te blijven door bijvoorbeeld een beetje van je aandacht bij je lichaam te houden.

Wat er dan ook gebeurt in het gesprek, erken voor jezelf wat er is. Gedachten die opkomen terwijl je luistert, emoties zoals irritatie, spanning in je lichaam. Erken dat het er is. Het hoeft allemaal niet weg. Het is niet verkeerd. Laat het er zijn. Aanschouw dat wat er op komt door het zachtjes tegen jezelf te benoemen: ah irritatie, ah een gedachte, ah spanning. Erken het, zie het, voel het. Al die dingen komen op en ze gaan ook weer weg. Misschien triggert een bepaalde opmerking even die irritatie tot een hoogtepunt. Daarna kan je zien dat de irritatie weer zakt.

Merk ook een neiging op om direct te reageren of iemand ergens van te beschuldigen of hem/haar iets aan te rekenen. Benoem het zachtjes als: ah reageren, beschuldigen, de schuld geven. Het zijn gevoelens die bovenkomen, je bént het niet. Kijk of je je reactie ook iets kan uitstellen. Laat wat langere pauzes vallen iedere keer voor je praat. Ook al is het maar twee seconden. Zo ontstaat er voor jezelf wat meer ruimte. Misschien ben je je ook bewust van welke behoefte er in het gesprek voor je is. Of kun je daar naderhand eens over nadenken.

Neem jij moeilijke mensen ook mee op reis?

We kunnen er zo dus onze beoefening van maken, van deze moeilijke mensen. Dat was ook wat Atisha deed. Atisha was een Boeddhistisch leraar uit Bangladesh die leefde tussen 980 en 1050 en werd beschouwd als een groot leraar.

Op een dag was hij bezig met zijn voorbereidingen om naar Tibet te reizen. Hij wilde daar mensen over het boeddhisme te vertellen. Hij had gehoord dat de Tibetanen een erg gemoedelijk, vreedzaam en hartelijk volkje waren en dat ze een open Mind hadden. Dat stemde hem tot vreugde en gaf hem vertrouwen dat zijn lezingen goed ontvangen zouden worden.

Voor de reis moest ook worden besloten wie er allemaal met Atisha mee zouden gaan. Nu wil het geval dat er één jongen was die iedereen hartstikke irritant vond. Deze jongen was een Bengaalse jongen die Atisha elke dag van thee voorzag. Hij was ongeduldig, gehaast, stuntelig, gemeen ook soms. Vaak was hij nergens te bekennen wanneer Atisha hem nodig had. Om gek van te worden! Ook Atisha vond hem de meest irritante persoon die hij maar kon bedenken.

Eigenlijk was iedereen opgelucht dat de reis naar Tibet er aan zat te komen. Even zouden ze verlost zijn van deze thee-jongen. Eventjes rust. Tot ieders verbazing stond Atisha erop dat deze thee-jongen mee ging naar Tibet. Atisha besefte dat de jongen een goede manier was om alert te blijven en te blijven leren, want als die Tibetanen zo vriendelijk waren moest hij het daar in ieder geval niet van hebben. Hij wist dat iemands beste leraren de meest irritante personen zijn.

Happy practice!

Nou zeg ik niet dat je de meest irritante persoon in je leven maar mee op vakantie moet vragen nadat de Corona weer is afgelopen. Maar wie weet kan je soms naast de irritatie ervaren dat deze moeilijke mensen je ook veel moois te geven hebben. En kan Trump ons wellicht iets leren over onze behoeften aan veiligheid, eerlijkheid en vertrouwen.

(Uiteindelijk bleek trouwens dat in Tibet ook veel lastige en moeilijke mensen waren en dat Atisha die thee-jongen helemaal niet mee hoefde te nemen 😉)

Scroll naar top